Wszyscy lubimy wierzby. Szczególnie te rosnące nad wodą, które sprawiają wrażenie zapatrzonych w wodną toń, smutnych i zamyślonych. Wyglądają wtedy jak bajkowe stwory, zastygłe nieruchomo, z którymi rozmawia jedynie wiatr, ptaki i owady. A tak naprawdę, wierzby to bardzo pożyteczne i wszechstronnie wykorzystywane drzewa, którym zawdzięczamy czyste środowisko, stylowe budowle i piękne użytkowe przedmioty.

Wierzbę wykorzystywano od początku rozwoju cywilizacji. Dawniej stosowano ją głównie w celu umacniania fundamentów, brzegów akwenów wodnych, grobel, dróg, wydm, wałów przeciwpowodziowych oraz innych budowli. Stosowania wierzby jako materiału budowlanego zaprzestano w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Wówczas to w wielu krajach Europy Zachodniej wprowadzono nowe technologie, w których przy umacnianiu budowli stosowano głównie beton. Spowodowało to wiele ujemnych następstw, m. in. ograniczenie życia biologicznego w zbiornikach wodnych. Dlatego pod konie XX wieku ponownie zaczęto budować zabezpieczenia oporowe z żywych pędów roślin. Obecnie także w Polsce, w regionach dotkniętych powodzią oraz na terenach o szczególnych walorach przyrodniczych, stosuje się w melioracji i gospodarce wodnej wierzbę. Współcześnie wierzbę wykorzystuje się również do produkcji kwasu salicylowego, lekarstw i wysokiej jakości węgla drzewnego używanego do wytwarzania prochu strzelniczego. Dzięki temu, że kora wierzby zawiera znaczne ilości garbnika, włókna oraz kwasu salicylowego, jest stosowana w przemyśle garbarskim, włókienniczym, farmaceutycznym i budowlanym. Poza tym wierzba nadaje się do produkcji masy celulozowej, mas plastycznych, szpagatu, sznurka, worków i chodników. Drewno wierzbowe służy także do wytwarzania łódek, pudeł, sit, tratw itp. Najczęściej jednak wierzba wykorzystywana jest w wikliniarstwie, do produkcji koszy, mebli, wózków i innych funkcjonalnych produktów rękodzielnictwa.

Wierzba odgrywa współcześnie dużą rolę w ograniczaniu spływu powierzchniowego do rzek i jezior, przyczyniając się do zwiększenia żyzności ich wód. Tworzone są w tym celu roślinne strefy buforowe o szerokości 7-10 m w pobliżu zbiorników i cieków wodnych. Roślina ta wykorzystywana jest także do przeciwerozyjnej ochrony brzegów, jako tzw. zadrzewienie miękkie. Sadzona na stromych zboczach zapobiega osuwaniu się gruntu. Sadzona na pozbawionych roślinności terenach zapobiega z kolei procesom wodno-wietrznej erozji. Natomiast jej obecność wzdłuż dróg i linii kolejowych tworzy naturalną osłonę przeciw pyłom i hałasowi. W lasach przy użyciu wierzby tworzy się pasy przeciwpożarowe oraz naturalne bariery dla szkodliwych owadów. Wierzba jest wykorzystywana ponadto przy zabudowie rekultywowanych obszarów. Specjalne jej odmiany (amerykanka, witwa, wierzba migdałowa) stosuje się w ochronie i rekultywacji gleb skażonych metalami ciężkimi i innymi trudno degradowalnymi biologicznie zanieczyszczeniami. Niektóre gatunki wierzby znalazły zastosowanie w gospodarce wodno-ściekowej jako czynnik unieszkodliwiający osady ściekowe. Wierzba wiciowa (wiklina) jest stosowana w przydomowych oczyszczalniach ścieków ze złożem gruntowo-roślinnym. W obiektach tych wykorzystuje się zdolności gruntu i roślin do zatrzymywania zanieczyszczeń ze ścieków. Koszt budowy oczyszczalni tego typu jest konkurencyjny w stosunku do tradycyjnych rozwiązań, w szczególności na terenach o rozproszonej zabudowie. Dzięki temu, że systemy gruntowo-roślinne dosyć łatwo wkomponowują się w krajobraz, nie są uciążliwe dla otoczenia.

Uprawa wierzby na różnego rodzaju nieużytkach umożliwia efektywne ich zagospodarowanie. Coraz częściej tworzy się tzw. lasy energetyczne, w których produkowana jest biomasa, używana jako paliwo odnawialne. Plantacje wierzby są trwałe (obliczone na 20-30 lat) i można z nich wielokrotnie uzyskiwać materiał opałowy, konkurencyjny w warunkach lokalnych w stosunku do konwencjonalnych źródeł energii. Biomasa pozyskiwana z plantacji wierzbowych może być wykorzystywana do celów energetycznych, w szczególności na obszarach chronionych o podwyższonych wymaganiach czystości atmosfery. Łodygi wierzby zawierają bowiem znikome ilości azotu i fosforu, w związku z czym podczas spalania przenikają do atmosfery nieduże ilości tlenku azotu. Ponadto paliwo roślinne nie zwiększa stężenia w atmosferze dwutlenku węgla. Uprawa wierzby na plantacjach energetycznych uzależniona jest przede wszystkim od warunków hydrologicznych, klimatycznych i glebowych. Bardzo ważny jest też właściwy dobór gatunków, dostosowany do warunków terenu i docelowego przeznaczenia produktu. W miejscach często podtapianych dobrze jest sadzić wierzby głęboko korzeniące się, czyli wiciową i migdałową. Wierzba migdałowa szczególnie sprawdza się w warunkach polskich, ponieważ dobrze znosi dłuższe okresy nadmiaru wód, daje też wyższe plony na glebach torfowych i zwięzłych. Cechuje ja jednak duża wrażliwość młodych pędów na przymrozki.

Źródło: Jóźwiakowscy Irena i Krzysztof, Wierzba i jej zastosowanie w gospodarce i ochronie środowiska. „Aura” 2001 nr 10, s. 16-18.